سفال

مجله دیپیا

سفال

سفالگری

سفالگری یکی ازکهن ترین و قدیمی ترین صنایع دستی و هنری بشر در طول سالیان متمادی است که با بررسی ظروف و اشیا به جامانده در گوشه و کنار مناطق باستانی جهان می توان بخشی از تاریخ و تمدن فرهنگ های گوناگون را که به دست سفالگران هنرمند در دوره های مختلف تاریخی رقم خورده است را شناخت. در این مقاله با هنر سفالگری، تاریخچه، وضعیت بازار کار آن در کشور و مراکز مهم سفالگری ایران بیشتر آشنا می شویم.

هنرسفالگری چیست؟

# سفالگری( (Potteryیعنی ساختن سفالینه های گوناگون با خاک و آب. سفالگران (Potters)هنرمند با استفاده از گِل (که عمدتا از خاک رُس تهیه می شود) و با کمک گرفتن از دست و چرخ سفالگری( (Pottery wheelبه خلق و تولید سفاینه های زیبا در طرح های گوناگون و متنوع می پردازند.این هنر بنابر تعریف لغتنامه ها عموما به معنی اشیا ساخته شده از گِل پخته است، مانند كاسه، كوزه، و غیره... .

همچنین #سفالینه، سفال ساخته شده را می گویند، در واقع شامل انواع اشیایی است كه از #سفال می سازند. اصطلاح اروپایی سرامیك نیز داری مفاهیم سفال در زبان فارسیست، كه از واژه یونانی (Keramikos) گرفته شده كه خود از (Keramon) به معنی خاك رُس اخذ شده است.

بنابراین سفالگری نیز به هنر یا صنعت ساخت ظروف و اشیا گلی پخته اطلاق می شود. معمولا محصولات اگر بدون لعاب (Glaze)باشند سفال و اگر لعابدار باشند بر حسب گِل و لعابی كه در آنها به كار رفته بدل چینی می نامند. سفال در واقع نخستین محصول هنری و صنعتی مردمان اولیه و حاصل نیاز و شعور آدمی، در به كار گیری عوامل طبیعت است، و از آنجا كه مواد اولیه آن شامل: خاك، آب، و آتش در سرزمین های محل سكونت بشر یافت می شده است، نشانه های تولید آن را در تمامی نقاط مسكونی انسان مشاهده می كنیم. كهن ترین اشیا سفالی بدست آمده از كاوش های باستان شناسی ایران مربوط به گنج دره در استان كرمانشاه است؛ كه تاریخ آن به هزاره هشتم پیش از میلاد می رسد.

سفالگری (Pottery)، هنری است كه به صورت سنتی طی هزاران سال اصول فنی ارزشمند خود را تا به امروز حفظ كرده. علاوه برارزش های هنری با بررسی دقیق این آثار، امكان شناخت حرفه ها، صنایع و آثار مادی طوایف و جوامع بشری در قلمرو فرهنگ های گوناگون فراهم می آید. بنابرآنچه گذشت، باید سفال را به عنوان تجلی فعالیت ذهن و #خلاقیت (Creativity)و ابداع هنری انسان های گذشته ارج نهاد. زیرا سفالگری هنری همگانی بوده كه نه تنها سلیقه ابداع كننده، بلكه نشانه های معینی از زندگی اجتماعی، دوره زندگی و ویژگی های مادی و معنوی آن را به ما نشان می دهد، و وسیله مستقیمی برای شناسایی تمدن شهرها، اقوام و ادوار مختلف است. زیرا هر ملتی برای تزئین سفال های خویش، نشانه، اشكال و تزئینات ویژه خود را به كار می برده است. برای تامین منظور، باستان شناسان با بهره گیری از هنر طراحی و تكنیك های دقیق می كوشند به قطعات و اشیا مختلفی كه از مناطق باستانی بدست می آید، جان داده و با به تصویر كشیدن تمام نقوش به كار رفته در سفالینه ها به تعیین دوران مورد نظر پرداخته و به اسرار هنر و بسیاری از ناشناخته های زندگی آن دوران پی برند.

قبل از رواج شیشه، سفالینه ها رایج ترین مظروفات بشر بوده اند که از مشهورترین آنه می توان به کوزه و پیاله اشاره کرد و اما مرغوبترین خاك در این صنعت خاك رُس می باشد که بدلیل وجود مقادیر بالای آهن (Iron)در آن، به رنگ سرخ است.

سفالگری از نخستین صنایع بشر است که خاستگاه آن به درستی آشکار نیست، ولی از روی یافته های کهن، سرزمین باستانی سومر را از نخستین خاستگاه های این هنرمی دانند والبته به تازگی کشف تمدن جیرفت تردیدهایی در مورد این نظریه ایجاد کرده است. تمدن معروف به کنار صندل که طبق آخرین کاوش ها قدمت آن به شش هزار سال پیش می رسد. همچنین لوحی که در جیرفت کشف شد برای مطالعه به آمریکا و فرانسه فرستاده و در آنجا توسط استادان شیکاگو و پاریس رمزگشایی گشت که نتایج نشان داد این منطقه 300 سال از خط نوشتاری تمدن شوش قدیمی تر است.

ظرف های سفالی، شاید یکی از قدیمی ترین ساخته های آدمی باشد. انسان های اولیه از آن زمان که به فکر ذخیره آب و غذا افتادند و به خاصیت چسبندگی و شکل گیری گِل رُس پی بردند ظرف های سفالی را به شکل های گوناگون ساختند. با گذشت زمان و گسترش زندگی، سفالگری هم تکامل یافت. انسان های آفریننده با دست های شان بر ظرف های گلی نقش و نگارهایی کشیدند و آنها را با رنگ های گوناگون آراستند. هم اینک در اکثر نقاط ایران از جمله در : مند گناباد، لالجین همدان، میبد یزد، شهرضای اصفهان، زنوز آذربایجان، کلپورگان سیستان و بلوچستان، جویبار مازندران و سیاهکل گیلان ظروف سفالین تهیه می شود. تولید وسایل و محصولات سفال و سرامیک در هر یک از نقاط نامبرده با اختلافی اندك در نوع مواد اولیه، رنگ و طرح تهیه می شود و به همین دلیل محصولات هر ناحیه به خوبی قابل تشخیص از فرآورده های سایر نقاط است.

تاریخچه سفالگری

ساختن ظروف سفال متعلق به زمانی است که انسان در دشت زندگی می کرده، روستاهای اولیه شکل گرفته و یکجا نشینی آغاز شده بود. این ظروف معمولاً برای نگهداری مواد غذایی ساخته شده و خاصیت فاسد نشدنی داشته اند.

مراحل ساخت و تحول ظروف سفالی عبارتند از:

  • دست ساز
  • چرخ ساز با اختراع چرخ سفالگری
  • ساختن ظروف سفالی به شکل مجسمه یا حجم های ترکیبی، یعنی علاوه بر حفظ کاربری ظروف سفالی آنها را به شکل مجسمه هایی از حیوانات یا حجم های ترکیبی، که نشانگر نوع نگرش آنها به جهان هستی است می ساختند.

اولین سفالگری ها در تاریخ

در شش هزار سال پیش ازمیلاد اولین نشانه پیدایش کوره پخت، درصنعت سفال دیده می شود و در سه هزار و پانصد سال پیش از میلاد چرخ سفالگری ساده ای که با دست حرکت می کرد ساخته شد. پیدایش چرخ سفالگری تحول بزرگی را در ین صنعت بوجود آورد.

از آغاز نیمه سده گـذشته باستان شناسان تعـداد زیادی ظروف سفالی و اشیاء دیگـر در منطقه ای از مشرق ایران تا عراق و از قـفـقاز تا دره سند را از زیر خاك بـیـرون آوردند. سفال هـای پـیش از تاریخ که در این مـنطقه وسیع یافت شده در شیوه و سبک ساختـن تـقـریـبا با مخـتصر تـغـیـیر یکـنواخت و در سطح فـنی بطرز اعـجاب انگـیزی پـیـشرفـته است.

نخستین نمونه های آن از شوش در ایلام که اولین سکونت گـاه ایرانیان در پای فلات ایران بود بـدست آمد. سـفال هـای شوش نه تـنهـا مربوط به خود شوش است بلکه سفالینه هـایی که از تـپه موسیان در 160 کیلومتری شوش، سومر و تـل حلف در عراق، شمال غربی هـندوستان، تـپه گـیان، حصار، تورنگ تـپه و سیلک در فلات ایران، قسمت شرق تا آنائـو واقع در تـرکستان روسیه کشف شده است، جزو طبقه سفال های شوش نامیده می شود. سفال هـایی که بـنام شوش اول معـروف است مـتعـلق به زمانی است که از 3500 تا در حدود 2500 پـیش از میلاد مسیح می باشد. در اینجا باید متـذکـر شد که مردمانی با تـمدن نوسنگـی (Neolithic)نیز در ایالت کانسوی چـین پـیدا شدند، ظروف سفالیشان ویـژگـی هـایی هـمانـند ظروف سفالی شوش از لحاظ روش و فن تولید دارد.

تاریخچه سفالگری در ایران

ساخت سفال در ایران سابقه ای طولانی و درخشان دارد. با توجه به موقعیت جغرافیایی خاص کشور ایران، که در محل تقاطع تمدن های باستانی و در مسیرهای کاروان های مهم واقع شده است، تقریبا در هر بخشی از ایران، در زمان های مختلف ساخت سفال رواج داشته است. با این حال، حفاری های اخیر و تحقیقات باستان شناسی نشان داد که چهار منطقه ی عمده در تولید سفال در فلات ایران وجود دارد؛ بخش نخست شامل غرب کوه های زاگرس و نواحی لرستان است. بخش دوم شامل نواحی جنوب دریای خزر است که استان های گیلان و مازندران را در بر می گیرد. این دو منطقه نخستین نواحی در فلات ایران بوده اند که سفالگری را آغاز کرده اند. بخش سوم شامل شمال غرب کشور و نواحی آذربایجان را شامل می شود. بخش چهارم در جنوب شرقی و شامل استان های کرمان و سیستان و بلوچستان است. افزون بر این ۴ منطقه نواحی کویری ایران را نیز می توان به آن اضافه کرد که قدمت ساخت سفال در آن ها به ۸ هزار سال پیش از میلاد بر می گردد.

ساخت سفال با گذشت زمان با توجه به تغییرات فرهنگ های پیش از تاریخ و تجربه اندوزی اقوام بشری از نظر جنس، فرم، رنگ و نقش دچار تغییرات چشم گیری شده است. این تغییرات، عاملی تعیین کننده در تقسیم بندی انواع سفال های پیش از تاریخ و بعد از آن هستند. در مورد چگونگی ساخت اولین سفال به دست انسان، نظرات مختلفی ارائه شده است. عده ای ریشه ی ساخت سفال را در صنعت سبدبافی می دانند و معتقد هستند برای اولین بار گِل های اندود کننده ی کف سبدهای گیاهی پس از خشک شدن و یا قرار گرفتن در آتش و سوختن چوب های سبد، الهام بخش سفال سازی بوده است. عامل پیدایش صنعت سفال سازی هر چه باشد در این مورد شکی نیست که سفال های اولیه، دست ساز و خشن و ماده ی چسبندگی آن ها شن و گیاهان خرد شده، بود است.

یکی از مشخصه های سفالگری فلات ایران، سفال قرمزرنگ منقوش است که در طول هزاره های ششم و پنجم قبل از میلاد در حاشیه ی کویر در فلات مرکزی ایران شکل گرفت و متداول شد. این سفال ها دست ساز و به رنگ قرمز و دارای خمیری مخلوط با پودر شن یا گیاهان خرد شده است. این نوع سفال طی حفاری های باستان شناسی از محوطه های باستانی چشمه علی، قره تپه شهریار، اسماعیل آباد، تپه زاغه، سیلک و حصار شناسایی شده اند.

مهم ترین تحولی که صنعت سفالگری را به کلی دگرگون ساخته، اختراع چرخ سفالگری است که در هزاره ی چهارم قبل ازمیلاد اتفاق افتاده است. سفالگران ابتدا از چرخ های کُند گردش استفاده می کردند و سپس به چرخ های پرسرعت و تندگردش که امروز نیز مورد استفاده ی کارگاه های سفالگری سنتی است، دست یافتند.

از اوایل هزاره ی سوم قبل میلاد نوع دیگری سفال از مناطق شمال فلات ایران به سمت داخل فلات نفوذ می کند که به سفال خاکستری معروف است. این نوع سفال، چرخ ساز است و از نظر سبک ساخت و تزیینات، تحت تأثیر ظروف فلزی هم عصر خود قرار گرفته است. فرهنگ سفال خاکستری از اوایل هزاره ی سوم قبل ازمیلاد در مناطق باستانی یانیک تپه اردبیل، تورنگ تپه گرگان، تپه حصار دامغان شناسایی شده است. سفال خاکستری براق در طول عصر آهن یعنی از اواسط هزاره ی دوم قبل از میلاد به بعد در اکثر نقاط فلات ایران گسترش یافت و در همین دوره به اوج زیبایی، ظرافت و پیشرفت تکنیکی در ساخت، پخت و تزیین رسید. از نیمه های هزاره ی اول قبل از میلاد با رونق فلزکاری، صنعت سفالگری رو به افول می رود به طوری که در این دوران تاریخی سفال های ساخته شده، عمدتا بسیار خشن و بدون نقش هستند و از ظرافت سفال های پیش از تاریخی خبری نیست.

دوره ی پیش از تاریخ

یکی از نخستین سایت های شناخته شده در کاوش های باستان شناسی ماقبل تاریخ، تپه گنج دره در کرمانشاه است که پیشینه ی آن به هشت هزار سال پیش از میلاد بر می گردد. یکی دیگر از مناطق کشف شده با قدمت پیش از تاریخ، غارهای کمربند در منطقه ی جنوبی دریای خزر در نزدیکی بهشهر است.

مادها و هخامنشیان (۷۲۸-۳۳۰ پیش از میلاد)

از سفالگری در دوران ماد اطلاعات زیادی در دست نیست. آثار این دوره را می توان در نزدیک ملایر و بیستون و همچنین استان های کردستان و گیلان یافت. کاوش های اخیر توسط مرکز تحقیقات باستان شناسی ایران در سایت زیویه نشان می دهد یکی از مهم ترین نوآوری ها در فناوری سفالگری و سرامیک که دربرگیرنده ی ظروف لعاب دار می شود در این دوران رخ داده است.

با روی کار آمدن سلسله ی هخامنشی در سده ی ششم پیش از میلاد، پیشرفت های زیادی در ساخت سفال صورت گرفته است. در این دوران سفال ظریف با شکل های تازه ساخته شده اند.

اشکانیان (۲۴۸-۲۲۴ پیش از میلاد)

تا چندی پیش اطلاعات زیادی از هنراشکانی در دست نبود. پس از کاوش های باستان شناسی پروفسور آرتور پوپ، چندین سایت باستان شناسی وابسته به دوران اشکانی کشف، بررسی و شناخته شد. برخی از این سایت ها فراتر از مرزهای کنونی ایران است؛ برای نمونه نساء در آسیای میانه و یا دورا اروپوس در سوریه را می توان نام برد که آثار هنر اشکانیان در آن ها وجود دارد. سایت های باستان شناسی وابسته به دوران اشکانی در داخل ایران نیز بسیار هستند که می توان به سایت های کنگاور، صددروازه٬ هگمتانه و سایت های گوناگون در دشت گرگان، گیلان و سیستان اشاره کرد.

از اکتشافات جدید باستان شناسی، اطلاعات بسیاری از سفالگری و هنر اشکانیان به دست آمده است. سفال اشکانی را می توان به دو گروه عمده تقسیم کرد:

ظروف لعاب دار و بدون لعاب. سفال های بدون لعاب بیشتر شامل کاسه، فنجان های کوچک و شیشه های بزرگ با پایگاه های محدب و بدون هیچ گونه تزیین هستند.

ساسانیان (۲۲۴-۶۵۱ میلادی)

به طور کلی می توان گفت که سفال ساسانی با اندک تفاوت هایی، تداوم سنت های اشکانی است. سفال های دوران ساسانیان شامل دو دسته ی لعا بدار و بدون لعاب هستند که بیشتر کوزه های بزرگ و انواع مختلف کاسه را شامل می شوند. بیشاپور٬ سیراف، کنگاور، دشت گرگان، تورنگ تپه٬ تخت سلیمان٬ تخت ابونصر در استان فارس و قابیرا در نزدیکی کرمان سایت هایی هستند که آثار هنر ساسانیان در آن ها کشف شده اند. در دوران ساسانی، رنگ سبز فیروزه ای یا آبی فیروزه ای مهم ترین رنگ برای آثار سفالی بوده است.

دوره ی اسلامی

در دوران پس از اسلام در ایران آثار سفالین گوناگونی به ویژه از سده ی دوازدهم میلادی تا هفدهم - به ویژه از دوران صفویان - به یادگار مانده است. بسیاری از این آثار در کاشان، کرمان و اصفهان ساخته شده اند.

به طور کلی دوره ی صفوی در شکوفایی هنر خصوصا هنر سفالگری از اهمیت ویژه ای برخوردار است .در دوره ی صفوی هنرهای گوناگون چون معماری، نقاشی، فلزكاری، نساجی و قالی بافی و تزیینات معماری به حد اعلای ترقی رسید.

در هنر سفالگری نیز هنرمندان و سفالگران این دوران علاوه بر ادامه ی سنت ها و شیوه ی سفالگری دوره ی میانی كه هم زمان با حكومت شاه عباس اول صفوی است، از نظر خلق آثار هنری گذشته تحول تازه ای با برخورداری از تاثیر سفال سازی چین، عثمانی و اروپایی به وجود آوردند.

ظروف سفالین دوران صفوی را می توان به گروه های زیر تقسیم بندی کرد:

سلادون، سفالینه ی یكرنگ كرمان، سفالینه ی رنگارنگ مشهد.

گل های تزیینی، نقوش انسانی، حیوانی، گیاهی و پرندگان از جمله تزیینات متداولی است كه در آرایش ظروف سفالین دوره ی صفویه چون كاسه، بشقاب، كوزه، قدح، پیاله، قلیان و دیگر ظروف به كار برده شده است.

دوران سلجوقی را از نظر شکوفایی هنرهای گوناگون می توان از دوره های درخشان ادوار اسلامی دانست. در دوره حکمرانان این سلسله، از جمله ملکشاه، سلطان سنجر هنرهای اسلامی رونق و توسعه یافت.

در دوره سلجوقیان هنرهای مختلف مانند معماری، فلزکاری، بافندگی، آجرکاری، گچ بری و دیگر هنرها به حد اعلای شکوفایی خود رسید. در هنر سفالگری این دوران می توان استفاده و کاربرد سفالگران را از خمیر سفید شیشه برای ساخت ظروف سفالین مشاهده کرد. این خمیر تقریباً شبیه خاک چینی دوره سانگ در چین بوده که در آن کشور شهرت فراوان در ساخت سفالینه داشته است. ظروف سفالین ساخته شده از این ماده خمیر، شیشه بسیار نازک بوده که با پوشش لعاب قلیایی، رنگی نیمه شفاف به ظروف می داده است.

سفالگران این دوران از تزیینات گوناگون، مانند نقوش هندسی، خطوط کوفی، نقوش پرندگان و حیوانات، خطوط مارپیچ، نقوش گل و گیاه، نقوش انسانی که با لعاب هایی به رنگ، آبی، سیاه، زرد، قهوه ای، لاجوردی، سبز، سفید، فیروزه ای و دیگر رنگ ها در آرایش ظروف سفالین استفاده می کرده اند.

تحقیقات باستان شناسی، نشان داده است که شهرهای معروفی، چون سلطان آباد (اراک فعلی)، ری، کاشان، ساوه، گرگان، نیشاپور، شوش، بخارا، اصفهان و سمرقند از مراکز مهم سفالگری دوران سلجوقی بوده است.

دوران مدرن

در دوران معاصر هنر سفالگری در كرانه های خلیج فارس تا حاشیه ی دریای خزر با ویژگی های گوناگون ادامه دارد و به نظر می رسد در این راستا بیش از همه، نقوش مختلف سفالینه ها است كه ریشه در هنر سفالگری سنتی ایران دارد.

وضعیت چند سال اخیر سفالگری:

به دنبال سقوط قاجاریه و قطع نسبی و تدریجی روابط تجاری و سیاسی گذشته ، مجدداً گروهی از دست اندرکاران #صنایع دستی به ویژه در مناطق روستایی به احیاء رشته های مختلف صنایع دست ساز و از جمله سفالگری روی آوردند و به پشتوانه عشق و علاقه ای که به کارشان داشتند و نیز با حمایت سازمان صنایع دستی ایران توانستند آب رفته ای را تا حدودی به جوی برگردانند و به این هنر کاملاً نابوده شده هویتی تازه ببخشند . به طوریکه هم اینک سفالگری یکی از برجسته ترین و معروف ترین تولیدات دست ساز ایران را تشکیل می دهد و علاوه بر ساخت کوزه های آبخوری ، گلدانهای سفالی و انواع دیگر وسایل مصرفی که صرفاً فاقد ارزش های هنری است و تهیه و تولید آنها تقریباً در اکثر مناطق روستایی و حتی بسیاری از مناطق شهری کشورمان رواج دارد ، ساخت انواع محصولات مصرفی با ویژگی های هنری نیز در بسیاری از مناطق کشور رایج می باشد و مناطقی نظیر لالجین ( در استان همدان ) ، روستای مندگناباد در استان خراسان ) ، بخش میبد ( در استان یزد ) بخش زنوز ( در استان آذربایجان شرقی ، سیاهکل ( در استان گیلان ) ، جویبار (در استان مازندران) و نیز شهرهای قم ، تهران ، تبریز ، شهرضا ، ساوه ، کرج ، استهبان ، نظنز ، اصفهان و ... جزء مراكز اصلی سفالگری ایران به شمار می آید و محصولات تولیدی سفالگران این مناطق ، ضمن داشتن جنبه های قوی مصرفی در محل تولید و رفع قسمت اعظم احتیاجات محلی به تهران و دیگر شهرهای کشور فرستاده می شود و حتی سرامیک و سفال پاره ای از مناطق دارای جنبه صادراتی می باشد و در بازارهای جهانی نیز از استقبال خوبی برخوردار است.

سفالگری در حال حاضر:

سازمان صنایع دستی ایران از بدو تأسیس خود کوشیده است با شناسایی مناطقی که کار سفالگری هنوز در آن وجود دارد ، با حفظ اصالت های بومی ، به توسعه و اشاعه این صنعت قدیمی و پر پیشینه بپردازد . سعی سازمان صنایع بر این بوده است که با بالابردن کیفیت جنس و طرح سفالهای مناطق مختلف کشور به مصرفی کردن محصولات سفالی در سطح شهرها (علاوه بر مصرف روستایی و بومی آن ) بپردازد و درقالب این سیاست از موفقیت قابل توجهی به صورت صادر کردن سفال ایران به خارج نیز برخوردار بوده است.

طرز کار سفال سازان ایران وهمچنین ابزار کار آنان کم و بیش همانند است ، صنعتگران محلی که غالباً کار اصلی شان کشاورزی و سایر مشاغل روستایی است در اوقات فراغت خود به تولید سفال می پردازند و معمولاً در فصل زمستان که وقت بیشتری دارند ، خاک مصرفی سالانه خود رااز معادن نزدیک استخراج می کنند . ( باید خاطرنشان ساخت که خاک های معمولی ناخالصی هایی از قبیل ماسه ، آهک و غیره دارند که برای ساختن سفال مناسب نیست ) سپس خاک های استخراج شده را درمحلی نزدیک کارگاه انبار می نمایند.

کارگاه های سفال سازی همیشه درنزدیکی معادن خاک قابل استفاده سفالگری به وجودمی آید زیرا مقرون به صرفه نخواهد بود که خاک را از محل دوردستی به کارگاه بیاورند. ترکیبات خاک هر ناحیه ای کم وبیش با ناحیه دیگر فرق دارد. مثلاً خاک لالجین همدان کمی شبیه به خاک علی آبادتهران است ، ولی با خاک قمشه (شهرضا) و باخاک مشهد تفاوت زیادی دارد. خاک لواسان که دارای چسبندگی زیاد است به تنهایی نمی تواند مصرف شود و آنرا برای اصلاح خاک هایی که چسبندگی کافی ندارند به کار می برند و خاک شمال به علت وجود ترکیبات آهن ، قرمز رنگ است .

درایران به طور کلی دونوع خاک مورداستفاده سفال سازان قرار می گیرد : خاک رُس که در همدان ، تهران ، گیلان، مازندران ، اصفهان و به طور کلی دربیشتر نقاط ایران وجود دارد و دیگر خاک سفید که ترکیبی از کوارتز (Quartz)، کائولن (Kaolin)و سیلیس( (Silicaاست و در بعضی نقاط ایران مانند زنوز آذربایجان ، منگاباد ، میبد یزد ، استهبان فارس و شهرضا قابل تأمین است .برای آشنایی بیشتر با مراحل، مواد و ابزار مورد نیاز برای این هنر می توانید از مقاله سفالگری و مراحل ساخت آن استفاده کنید.

خوشبختانه امروزه سفال و سفالگری در کشور ضمن آنکه به عنوان لوازم و اشیا کاربردی مورد استفاده قرار می گیرند، در بین هنر دوستان از طرفدارن زیادی برخوردار هستند، که همین امر مانع از فراموشی این هنر است. در ادامه مراکز مهم سفالگری کشور معرفی می شود.

آشنایی با مهم ترین مراکز سفالگری معاصر ایران

لالجین همدان

این منطقه مهم ترین مرکز سفالگری ایران است و کارگاه های سفالگری بسیاری به تولید محصولات سرامیکی اشتغال دارند. یکی از دلایل رونق و رواج سفالگری در این منطقه، وجود معادن مرغوب و قابل دسترس خاک رُس و سیلیس (Silica)است. محصولات این منطقه غالبا بدون نقش است که با #لعاب (Glaze)شفاف رنگی مانند آبی فیروزه ای، سبز و قهوه ای پوشیده می شوند. روش شکل دهی این بدنه ها عموما با چرخ سفالگری (Pottery wheel)است ولی ساخت ظروف با استفاده از قالب نیز رایج است.

میبد یزد

در این منطقه، کارگاه های سفالگری بسیاری در کنار هم به تولید انواع محصولات سرامیکی اشتغال دارند. مواد اولیه بدنه معمولا از خاک رُس منطقه تأمین می شود ولی بعضی کارگاه ها، از مواد سرامیکی آماده ی کارخانه های صنعتی استفاده می کنند که رنگ بدنه ی محصولات آن سفید است. شکل دهی محصولات معمولا با چرخ سفالگری صورت می گیرد ولی استفاده از ماشین های دستی و روش ریخته گری دوغابی نیز رایج است.

مشخص ترین ویژگی سفالینه های میبد، نقوش خورشید خانم، پرندگان، ماهی ها و نقوش شطرنجی است. نقوش با استفاده از رنگ های سرامیکی روی بدنه سفید #نقاشی و سپس روی آن با لعاب شفاف پوشیده می شود.

شهرضای اصفهان

در این منطقه، ظروف با دو نوع خاک ساخته می شود که یکی خاک رُس و دیگری خاک سفید است. خاک رس متعلق به معادن روباز در اطراف شهرضا است و خاک سفید غالبا مخلوط کائولن (Kaolin)، سیلیس (Silica)، بتونیت (Betonite)و خرده شیشه است که از نقاط دیگر خریداری می شود. تزئینات بدنه در کارگاه ها یکسان نیست، گاهی بدنه های سفید با نقوش سیاه گل و بوته، ماهی و پرنده در زیر لعاب شفاف آبی، سبز یا لعاب شفاف بی رنگ تزئین می شود و گاهی نیز روی بدنه با لایه ای از رنگ هایی مانند سیاه و قهوه ای پوشیده و نقوش از روی بدنه کنده می شود، ولی به طور کلی تمام روش های تزئین بدنه خام در این منطقه رایج است.

مند گناباد

محصولات سرامیکی این منطقه از نظر نوع مواد اولیه، شکل ظروف و تزئینات آن بسیار به سفال میبد یزد شباهت داد که حاکی از مهاجرت سفالگران یزدی به این منطقه است. ماده اولیه ی بدنه های سفید رنگ چخماق یا سنگ سفید، گل سر شوی و خاک بدنه های رسی از رسوبات رودخانه ای که به آن ماسه ی بادی افزوده شده است، می باشد و عموما برای شکل دهی بدنه ها، از چرخ سفالگری استفاده می شود.

روش تزئین آن کاملا شبیه سفال میبد است بدین صورت که با اکسیدهای رنگی روی بدنه را نقاشی کرده و روی آن با لعاب شفاف بی رنگ پوشیده می شود. در گذشته تزئینات پرکارتر بوده ولی نقوش و رنگ آنها به تدریج ساده تر شده است. اکثر محصولات این منطقه به صورت قاب و قدح (کاسه و بشقاب بزرگ) ساخته می شود.

گلپورکان سراوان بلوچستان

سفالگری در گلپورکان با روش های بسیار ابتدایی انجام می شود، زیرا شکل دهی سفالینه های آن با نوعی چرخ ابتدایی که به چرخ های سفالگری اولیه شباهت دارد، صورت می گیرد. این چرخ از یک صفحه محدب چوبی که با انگشتان پا چرخانده می شود، تشکیل شده است. خاک رُس این منطقه سفید است و بعد از پخت قرمز می شود. پس از شکل دهی و به حالت چرمینگی با سنگ صاف، صیقل داده می شود که به آن داغدار کردن می گویند. اکثر سفالگران این منطقه را زنان تشکیل می دهند و مردان بیشتر کارهای جنبی از قبیل استخراج خاک از معدن و آماده سازی خمیر سفالگری را انجام می دهند. تزئینات این سفالینه ها نقوش هندسی و انتزاعی بسیار ساده است.

زنوز تبریز

محصولات سرامیکی زنوز از خاک سفیدی است که از معدنی در منطقه استخراج می شود. بدنه ای که از این خاک ساخته می شود بسیار سفید است و گاه با نقوش گیاهی بسیار ساده که با مهر پلاستیکی و یا با قلم مو بر روی ظروف می کشند، تزئین و روی این نقاشی ها با لعاب شفاف بی رنگ پوشیده می شود.

نوعی دیگر محصولات کارگاه های تبریز، بدنه هایی است که بدون ایجاد نقش با لعاب شفاف فیروزه ای #لعاب کاری( (Glazingمی شود.

نطنز

در نطنز تعداد کمی از کارگاه های سفالگری به این هنر اشتغال دارند، ولی در گذشته کارگاه های بسیاری دایر بوده است. ظروف را غالبا از چرخ سفالگری می ساختند ولی امروزه در این شهر از قالب برای شکل دادن ظروف استفاده می شود و روی این بدنه ها، تزئینات دقیق و ظریفی با استفاده از نقوش هندسی شکسته و گردان به صورت کنده کاری اجرا می شود. روش لعاب دهی معمولا با قلم مو انجام شده و لعاب رنگی مورد استفاده بسیار دقیق است.

قم

در کارگاه های سفالگری قم محصولات سرامیکی متنوعی تولید و به دو صورت بدون لعاب و لعاب دار عرضه می شود. تزئینات این محصولات بسیار ساده است و نقوش مشخصی ندارد. لعاب رنگی مورد استفاده غالبا به رنگ های سبز، آبی، قهوه ای و لاجوردی است که به صورت یک دست، سطح بدنه ها را می پوشاند. یکی از تولیدات خاص این منطقه ساخت اشیایی است که با لعاب آبی فیروزه ای خاصی پوشش یافته است و به آن خر مهره می گویند. ایجاد لایه ی لعاب روی این اشیاء مانند روش های معمول نیست و لعاب در فضای بسته ای، به صورت بخار و گاز ایجاد شده و پس از ترکیب با مواد بدنه به صورت لعاب فیروزه ای درخشانی درمی آید.

سیاهکل گیلان

سفالگران این منطقه سفالینه های خود را از خاک رُس قرمز موجود در منطقه می سازند. تزئین بدنه ها با استفاده از روش مشبک صورت می گیرد و نقوش از سطح بدنه نیمه خشک بریده می شود. از این ظروف در گذشته به عنوان چراغ استفاده می شد ولی امروزه تنها جنبه تزئینی دارد. این ظروف غالبا بدون لعاب عرضه می شود و رنگ بدنه آن نیز قرمز است. اکثر سفالگران این منطقه را زنان تشکیل می دهند.

بازار کار سفالگری در ایران

صنعت #سفال و سرامیک یکی از مهم ترین صنایع هنری کشور به شمار می آید که از پیشینه کهنی برخوردار است. هنرسفالگری (Pottery) به دلایل مختلف اقتصادی، فرهنگی و مذهبی همواره در طول تاریخ مورد توجه بوده است. با بررسی اشیا و ظروف سفالی کشف شده در مناطق باستانی کشور می توان به ارتباط این هنر با ابعاد و جنبه های مختلف اقتصادی و فرهنگی زندگی مردم ایران در ادوار مختلف تاریخی پی برد.

یکی از مهم ترین ابعاد صنعت-هنر سفالگری را می توان بعد اقتصادی و درآمدزایی آن دانست. با این حال متاسفانه امروزه وضعیت هنر سفالگری در کشور مساعد نمی باشد و بازاریابی و درآمدزایی از این هنر به خاطر وجود مشکلات فراوان از جمله واردات محصولات ارزان قیمت چینی، شکسته شدن محصولات سفالی در میانه راه به دلیل عدم بسته بندی های مناسب،مشکلات حمل ونقل در صادرات و گران بودن به سختی انجام می شود. همچنین سفالینه های ایران قابلیت رقابت با سفالینه های دیگر کشورها را دارا است و می تواند به خوبی بازار خرید مناسبی در داخل و سطح جهانی داشته باشد. اما متاسفانه به خاطر عدم #بازاریابی (#Marketing)و #فروش (#Sell) مناسب، محصولات سفالی کشور علی رغم قابلیت ها و ظرفیت بالای اقتصاد و تجاری از رونق لازم برخوردار نبوده و تولید و عرضه آن با مشکلاتی همراه است.

مشکلات موجود بر سر راه رونق هنر سفالگری ایران

  • محصولات بی کیفیت چینی، رقیب دست سازه های ایرانی

پیشکسوتان سفال و سرامیک معتقد هستند اکنون بازار این محصولات رونق خوبی دارد، اما واردات محصولات بی کیفیت چینی، فروش محصولات دست ساز ایرانی را با مشکلات بسیاری روبه رو کرده است.

محمدمهدی انوشفر، پیشکسوت سفالگری در ایران معتقد است؛ اکنون فعالان سفالگری کشور بسیار خوب فعالیت می کنند و تولیدات بسیار خوبی دارند، اما برای رونق بازار سفال و سرامیک در کشور نخست باید مشکلات اقتصادی کشور رفع شود، چرا که با افزایش قدرت خرید مردم فروش سفال و سرامیک نیز رونق بیشتری می گیرد. به اعتقاد او در سال های اخیر سفال و سرامیک پیشرفت بسیار خوبی داشته است. بسیاری از هنرجویان به قصد گِل بازی این رشته را فرا گرفته اند، اما متوجه شدند در گِل بازی سود مالی نیز نهفته است.

انوشفر با اشاره به واردات بی رویه محصولات سفال و سرامیک چینی و مشکلاتی که در فروش محصولات سرامیک ایرانی ایجاد می کند، معتقد است که مردم ما هنوز تفاوت کالایی که با دست ساخته می شود و کاری که با دوغاب ایجاد می شود را متوجه نمی شوند. این در حالی است که در اروپا محصول دست ساز ۱۰ برابر بیشتر قیمت دارد و محصولات چینی با وجود ارزان بودن خریداری ندارند. بنابراین باید فکری به حال کشور کنیم چراکه واردات محصولات چینی رقیب بزرگی برای تولیدات ارزشمند ایرانی بوده و مردم تفاوت محصولات دست ساز و ارزشمند ایرانی را تشخیص نمی دهند. برای مردم تفاوتی نمی کند محصولات سرامیکی با دست ساخته شده باشد یا با دستگاه و هنر دست باشد یا محصول صنعتی. برای اروپایی ها محصولات دست ساز و هنری ارزش بسیار بیشتری دارد.

در صورتی مردم تفاوت محصولات دست ساز و هنری با محصولات دستگاهی و صنعتی سفالی را تشخیص خواهند داد که با فراهم آوردن زمینه های مناسب برای سازندگان محصولات سفالی، تولید آنها افزایش یابد.

  • مشکلات صادرات

مشکلات بسته بندی و حمل ونقل سفال و سرامیک از جمله مهترین مشکلات در صادرات این محصولات هستند.

عادل بشیری جلال، صادرکننده سفال و سرامیک در لالجین در این باره بیان کرده است که لالجین حدود ۱۷ هزار نفر جمعیت دارد که ۸۰درصد از آنها در زمینه سفال و سرامیک فعالیت می کنند. البته تمام این افراد تولیدکننده نیستند، بسیاری از آنها صادرکننده، توزیع کننده یا فعال در زمینه بسته بندی هستند. بسیاری از صادرکنندگان نیز در بازارهای داخلی فعالیت می کنند. عمده فعالیت ۲۵۰فروشگاه سفال و سرامیک در لالجین صادراتی است. با این حال مشکلاتی در این زمینه همواره وجود دارند که بازگو کردن مشکلات نه تنها به رفع آنها کمکی نمی کند، بلکه بر مشکلات می افزاید. بنابراین تنها راه موجود ارائه راهکارهای عملی و اجرایی برای رفع مشکلات است که متاسفانه در این زمینه نه از طرف دولت و نهادهای حکومتی و نه از جانب خود تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات سفال و سرامیک تلاشی صورت نمی گیرد.

علی رغم مشکلات موجود در صادرات محصولات سفال و سرامیک کشور،اجرای برخی برنامه ها مانند ثبت جهانی لالجین به عنوان شهر جهانی سفال و سرامیک از سوی شورای جهانی صنایع دستی، موجب رشد گردشگری و در نهایت رونق گرفتن نسبی سفالگری در کشور شده است. ورود گردشگران ایرانی و جهانی به لالجین موجب شده تا سفالینه های این شهر بیش از پیش دیده و در معرض دید جهانیان قرار بگیرد.

  • عدم بازاریابی مناسب و #برندسازی (#branding)محصولات سفالی

بازاریابی محصولات سفالی علی رغم پیشرفت علم و تکنولوژی، همچنان توسط اغلب تولیدكنندگان کشور به صورت سنتی و بر اساس تجارب انتقال یافته از نسل قدیم انجام می شود. در صورتی كه این دیدگاه نمی تواند موجب بازاریابی، فروش موفق و تجاری سازی تولیدات و موفقیت آنان در عرصه رقابت با دیگر تولیدات شود.

برای اداره کردن #کسب و کار سفالگری سودآور به چیزی فراتر از استعداد هنری نیاز است. تولید کنندگان و سازندگان محصولات سفالی باید توانایی برقراری تعادل بین توانایی هایی هنرمندانه را با روحیه ی کارآفرینی داشته باشند تا محصول هنریشان به فروش برسد. مهارت هایی مثل توسعه ی محصولات، بازاریابی،فروش، تبلیغات و برندسازی، باید برای اطمینان حاصل کردن از موفقیت کسب و کار در دراز مدت، فراگرفته شوند.

کلام آخر آنکه با توجه به ظرفیت و استعدادی که در این رشته از صنایع دستی کشور وجود دارد، لازم است تا سازندگان و تولیدکنندگان محصولات سفالی کشور با به کارگیری اصول و استراتژی های نوین امروزی در بازار و حمایت نهادهای دولتی و حکومتی در کنترل واردات محصولات بی کیفیت و ارزان قیمت چینی به رونق کسب و کار خود بپردازند. هرچند نباید از نقش تشکل ها، سازمان ها و فعالان صنعت سفال و سرامیک کشور در رشد و توسعه هنر سفالگری ایران غافل شد.

0

نظر کاربران